1. Thưa luật sư, thời gian gần đây, lực lượng Công an liên tục triệt phá nhiều đường dây thực phẩm bẩn với quy mô tính chất rất lớn và phức tạp. Cơ quan điều tra ngoài truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những đối tượng chủ mưu còn khẳng định sẽ điều tra làm rõ trách nhiệm của những người liên quan khác, trong đó có những tiểu thương, quán ăn trực tiếp tiêu thụ. Luật sư có thể cho biết những hậu quả pháp lý nào có thể xảy ra đối với những người tiêu thụ thực phẩm bẩn?

Trong các vụ án liên quan đến thực phẩm bẩn, ngoài việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các đối tượng sản xuất, buôn bán, tổ chức đường dây, thì tiểu thương, quán ăn, cơ sở kinh doanh trực tiếp tiêu thụ thực phẩm bẩn vẫn có thể phải chịu các hậu quả pháp lý nghiêm trọng, tùy theo tính chất, mức độ và lỗi của hành vi.

a) Trách nhiệm hành chính

Trường hợp người tiêu thụ, kinh doanh thực phẩm bẩn không đủ yếu tố cấu thành tội phạm, thì vẫn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính căn cứ theo khoản 5 Điều 5 Luật an toàn thực phẩm 2010 được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất 61/VBHN-VPQG 2025 quy định.

“Điều 5. Những hành vi bị cấm

5. Sản xuất, kinh doanh:

a) Thực phẩm vi phạm quy định của pháp luật về nhãn hàng hóa;

b) Thực phẩm không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng;

c) Thực phẩm bị biến chất;

d) Thực phẩm có chứa chất độc hại hoặc nhiễm chất độc, tác nhân gây ô nhiễm vượt quá giới hạn cho phép;

đ) Thực phẩm có bao gói, đồ chứa đựng không bảo đảm an toàn hoặc bị vỡ, rách, biến dạng trong quá trình vận chuyển gây ô nhiễm thực phẩm;

e) Thịt hoặc sản phẩm được chế biến từ thịt chưa qua kiểm tra thú y hoặc đã qua kiểm tra nhưng không đạt yêu cầu;

g) Thực phẩm không được phép sản xuất, kinh doanh để phòng, chống dịch bệnh;

h) Thực phẩm chưa được đăng ký bản công bố hợp quy tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong trường hợp thực phẩm đó thuộc diện phải được đăng ký bản công bố hợp quy;

i) Thực phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc quá thời hạn sử dụng.”

Trong đó, hành vi sử dụng, kinh doanh thực phẩm tươi sống không bảo đảm an toàn có thể bị xử phạt theo Điều 12 Nghị định 115/2018/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP quy định như sau:

“Điều 12. Vi phạm quy định về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm trong sản xuất, kinh doanh động vật, sản phẩm động vật tươi sống sử dụng làm thực phẩm

1. Phạt tiền từ 01 lần đến 02 lần giá trị thực phẩm vi phạm đối với hành vi kinh doanh thực phẩm tươi sống có nguồn gốc động vật trên cạn bị ôi thiu, biến đổi màu sắc, mùi vị.

2. Phạt tiền từ 02 lần đến 03 lần giá trị thực phẩm vi phạm đối với hành vi kinh doanh thực phẩm tươi sống có nguồn gốc động vật trên cạn bị ô nhiễm vi sinh vật; tồn dư chất, hóa chất vượt giới hạn theo quy định của pháp luật.

3. Biện pháp khắc phục hậu quả:

Buộc thay đổi mục đích sử dụng hoặc tái chế thực phẩm hoặc buộc tiêu hủy thực phẩm đối với vi phạm quy định tại Điều này.”

Trách nhiệm hình sự: Trong trường hợp biết rõ thực phẩm là bẩn, không an toàn nhưng vẫn cố ý sử dụng, chế biến kinh doanh, bán cho người tiêu dùng, gây ngộ độc, tổn hại sức khỏe hoặc có nguy cơ thực tế gây hậu quả nghiêm trọng thì người tiêu thụ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 về Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.

c) Trách nhiệm dân sự: Nếu việc sử dụng thực phẩm bẩn gây thiệt hại cho người tiêu dùng (ngộ độc, tổn hại sức khỏe, chi phí điều trị…), thì người kinh doanh trực tiếp có thể phải bồi thường thiệt hại về sức khỏe; bồi thường thu nhập bị mất; bồi thường tổn thất tinh thần theo quy định tại điều Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015.

2. Trong trường hợp các hàng quán, tiểu thương thực sự không biết nguồn gốc thực phẩm bẩn thì theo luật sư, sắp tới những người này nên trang bị những gì, nên làm gì để bảo vệ sức khỏe cộng đồng cũng như bảo vệ chính mình trước những rủi ro pháp lý?

Các hàng quán tiểu thương cần trang bị kiến thức pháp luật về an toàn thực phẩm tuân thủ theo các quy định về điều kiện đảm bảo an toàn đối với thực phẩm tươi sống và điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm đã qua chế biên được quy định tại Điều 12, Điều 13 Luật An toàn thực phẩm 2010 được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất 61/VBHN-VPQG 2025.

Các hàng quán, tiểu thương kiểm soát chặt nguồn gốc thực phẩm đầu vào, ký hợp đồng mua bán với cung cấp hợp pháp bảo đảm có lưu giữ hóa đơn, chứng từ giấy kiểm dịch, có hồ sơ truy xuất nguồn gốc thực phẩm. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để chứng minh “không biết” và “đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thận trọng”.

Thực hiện quyền từ chối và thông báo ngay khi phát hiện thực phẩm có dấu hiệu bất thường thì ngừng sử dụng ngay và thông báo cho cơ quan quản lý thị trường, y tế, công an.

3. Quán ăn, chợ đầu mối... là được xem là những "phòng tuyến" cuối cùng ngừa thực phẩm bẩn, luật sư có kiến nghị gì với cơ quan thẩm quyền để nâng cao trách nhiệm của những cơ sở này?

Kiến nghị gì với cơ quan thẩm quyền để nâng cao trách nhiệm của những cơ sở:

Thứ nhất, siết chặt công tác quản lý chợ đầu mối và nguồn gốc, xuất xứ của thực phẩm, trong đó cần áp dụng cơ chế kiểm soát bắt buộc đối với hàng hóa nhập chợ; đồng thời tổ chức khu kiểm nghiệm nhanh thực phẩm tại chợ đầu mối nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn thực phẩm không bảo đảm an toàn ngay từ khâu phân phối.

Thứ hai, nâng cao trách nhiệm pháp lý của Ban quản lý chợ, theo hướng xem xét trách nhiệm liên đới trong trường hợp buông lỏng quản lý, để xảy ra tình trạng thực phẩm bẩn lưu thông kéo dài; đồng thời quy định rõ và áp dụng nghiêm các chế tài như đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép đối với chợ, cơ sở kinh doanh tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng về an toàn thực phẩm.

Thứ ba, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về an toàn thực phẩm, tập trung vào trách nhiệm pháp lý của tiểu thương, cơ sở kinh doanh; khuyến khích ý thức tự kiểm soát nguồn hàng, chủ động phát hiện và tố giác hành vi vi phạm, qua đó góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh.

Cảm ơn LS TRẦN MINH HÙNG